Jedna so wo jara intimne a emocionalne teksty młodeho Bjedrich- Wjeleměra, kotrehož začućowy swět njezawodźěty před nami leži, a teksty, kiž su wo wjele wjace hač »wupluski« młodźinskeho akcionizma.
Z 35.zešiwkom spřistupnja so najrjeńše z awtorowych basni, kotrež »podawaja rjane, strowe a jasne mysle poetiskeje a nadobneje powahi...w dobrej a sylnej ludowej rěči.« (Bjarnat Krawc)
"Tworjenje Róže Domašcyneje smě nic jenož snano, ale zawěsće płaćić jako wočiwidna garantija za wobstaće a přichod serbskeje literatury - wědomeho hłosa w mnohohłósnym a mnohobarbnym swěće wuměłstwa."
Christian Prunitsch
W 20tych lětach jo se česki bur a polygot Václav Srb (1901-1976) z českich Chýnic pla Pragi wopoznał ze Serbami. Pśeznanjony wo tom, až pokažo jogo mě na serbski pochad, jo skoro dolnoserbsku rěc nawuknuł, do Towaristwa pśijaśelow Serbow w Praze zastupił a z kolasom Dolnu Łužycu wuzgonjował. Tak jo se z Minu Witkojc zmakał, kenž jo jogo pozbuźiła w našej rěcy teke basniś. Jo jich wěcej ako 20 napisał, kenž se zgromadnje z jogo dolnoserbskimi pśełožkami basnjow Petra Bezruča, Karela Hyneka Máchi a Jaroslava Vrchlickego prědny raz w knigłach wozjawiju.W 20tych lětach jo se česki bur a polygot Václav Srb (1901-1976) z českich Chýnic pla Pragi wopoznał ze Serbami. Pśeznanjony wo tom, až pokažo jogo mě na serbski pochad, jo skoro dolnoserbsku rěc nawuknuł, do Towaristwa pśijaśelow Serbow w Praze zastupił a z kolasom Dolnu Łužycu wuzgonjował. Tak jo se z Minu Witkojc zmakał, kenž jo jogo pozbuźiła w našej rěcy teke basniś. Jo jich wěcej ako 20 napisał, kenž se zgromadnje z jogo dolnoserbskimi pśełožkami basnjow Petra Bezruča, Karela Hyneka Máchi a Jaroslava Vrchlickego prědny raz w knigłach wozjawiju. Woni wujdu pśi goźbje jogo 100. narodnego dnja w decembrje 2001.
We wobšěrnym rjedźe serbskeje lyriki pod wudawaćelstwom Kita Lorenca je
wušoł tež wuběrk basniskeho tworjenja znateho serbskeho spisowaćela
Antona Nawki. Štó njeby znał jeho šibałe, šćipace, šwikace, něžne,
rěčnoakrobatiske, wjacezmyslne basnje, rozbrojene po mnohich Iětnikach
serbskich nowin a časopisow. Wuběrk je zestajał Tomasz Nawka.
Pokazki z basnistwa štyrjoch serbskich humanistow 15. a 16. lětstotka w
jednym wudaću. Čitar zhoni z přidatych biografijow a wujasnjenjow mnoho z
njeměrneho žiwjenja wosobinow europskeho formata.
Wuběr basnjow a lyriskeje prozy Benedikta Dyrlicha.W
klapowymaj tekstomaj rysuje zestajer na změnach bohaty běh basniskeho
žiwjenja a pokazuje na B. Dyrlichowe pytanje za spóznaćom swěta wot jeho
přenich čućiwych poetiskich pospytow, jeho róst temow a formow,
basniskeho sebjewědomja a poetiskich srědkow, na jeho přiběracu
„nachilnosć k historiskej refleksiji, k přeswědčenju, napominanju,
pohonjowanju, apelej. Krótka proza wurosće z trěbnosće, čitarja na
njezwučene wašnje narěčeć...“, tole wšo so derje wotbłyšćuje w
předlezacym wuběrku, zdobom wěsta mjezybilanca awtora.
„Wuběrk basnjow markěrujo cas romantizěrowanja w dolnoserbskej poeziji,
cas serbskich pěsnjarjow. Zapśimjejo se někak casowy wobcerk wót lěta
1867 (nastaśe basni wót M. Lejnika) až do 1934 (wudaśe „Wěnašk
błośańskich kwětkow“ wót M. Witkojc). Tak gódnośi zestajaŕ Fryco Libo w
swójom teksće. W zběrce su basni 21 awtorow a awtorkow, mjaz nimi wót
Pawoła Broniša, Kita Dabowa, Lize a Marjany Domaškojc, Mjertyna Grysa a
Mjertyna Rochy. Wóni wobspiwaju domacnu pśirodu a rědnosć dolnołužyskeje
krajiny, starosćece pak se teke wó serbski kraj a maśernu rěc, kaž to
wucytajomy z M. Rochoweje basni „Ten serbski kraj“ abo z Warkoweje basni
„Serbska maś a jeje synk“. Jeju zacuśa a mysli su nam źinsajšnym kradu
bliske.
Čitar změje bjezdwěla swoje wjeselo a zdobom
rjane dopomnjenki na dźěćace rěčne hry a hrajkanja. Zwěsće jemu hnydom
dalše hrónčka do hłowy šusknu.
Cytaŕ změjo zawěsće swójo wjasele a zrownju rědne dopomnjeńki na swój
źiśecy cas. Młogemu snaź teke ned dalšne gronka a rěcne graśa do głowy
pśidu...
K sydomdźesaćinam Frida Mětška w lěće
1986 wuńdźe předležacy wuběrk jeho basnjow a přebasnjenjow z druhich
literaturow. Frido Mětšk je ze swojim literarnym tworjenjom poboku
Jakuba Lorenca-Zalěskeho, Jurja Wjele, Jurja Chěžki a młodeho Jurja
Brězana sobu tworił wobličo serbskeje do- a powójnskeje literatury.
»Basnik małych, nic mały basnik«, je Kito Lorenc jónu Libša mjenował.
Lindašowi adresaća su dźěći. Hrajkajo sej z rěču chce młodym čitarjam ze
swojimi hrónčkami dobru maćeršćinu posrědkować.
»To jimawe na tekstach Herty Wićazec je njenaprošnosć w nich, zažnde
zdaće wo zwrěšćenju naroka, kotryž bě stajiła, a na kotrymž hač do kónca
žiwjenja wobsteješe: namakać formu lubosće, z kotrejž móže čłowjek žiwy
być, kotraž přichilnosć a wobchowanje wosobinskeje dostojnosće
wopřija.« (R. Domašcyna)
Z nahladneho basniskeho zawostajenstwa Jana Kiliana (1811-1884) z Delan
pola Rachlowa je Trudla Malinkowa wuběrała najrjeńše a najhódniše dźěła.
Kilian sam drje je 1846 dźěl z nich w knižce «Spěwarske wjesele»
wozjewił, pozdźišo nastate kěrluše pak su rozbrojene w časopisach,
kěrlušowych knihach a spěwarskich. Ze zešiwkom 43 w rjedźe Serbska
poezija maja wšitcy, kiž so za basniske tworjenje Jana Kiliana zajimuja,
kotřiž jeho kěrluše rady spěwaja a wo jeho basniskim skutkowanju wjace
wědźeć chcedźa, k tomu móžnosć a přiležnosć. Basnjam, kěrlušam a
přełožkam su přidate biografija, krótke hódnoćenje, žórła, wujasnjenja a
přispomnjenja. Nutřkownu wobalku pyša kaž při kóždym zešiwku «Serbskeje
poezije» pokazki na žiwjenje a skutkowanje basnika.
Adolf Černý (1864–1952), česki spěchowar dobroćel Serbow, skutkowaše
jako literarny historikar a ludowědnik spomóžnje na polu serbskeje
kultury. Zo bě wón tež basnik a zo je pod pseudonymom Jan Rokyta w
swojej domiznje wjace hač 20 zběrkow wudał, je tu mjenje znate. Někotre z
jeho basnjow su Jakub Bart-Ćišinski, Mina Witkojc a Ota Wićaz do
serbšćiny přenjesli. Tute basnje a pokazki z Černowych přebasnjenjow
čěskeje poezije 19. lětstotka do serbšćiny skića zajimowanemu čitarjej
dohlad do wuměłskeho dźěła čěskeho přećela našeho luda.PokazkaMje hišće hrěje posměwk twój …Mje hišće hrěje posměwk twója wóčko twoje rjenje,we słóncu lubje při mni stój,ty lilijowe kćenje!Chil ke mni so kaž ćichi són,kotryž nas koši z lětom,a kryj mój rozbrózdźeny zdónkze sněhoběłym kwětom.
Adolf Černý mjenowaše w swojej knize wo serbskim basnistwje z lěta 1910
Jana Wałtarja jeničkeho naslědnika Ćišinskeho. Kito Lorenc je ze
serbskeho a němskeho basniskeho tworjenja wuběrał 37 basnjow –
woprawdźite wotkryće za přećelow wuměłskeho słowa.
Štóž chce so z literarnej stronku tworjenja Juliusa Eduarda Wjelana
zeznać, ma z tutym zešiwkom k tomu składnosć. Nimo přełožkow namaka
čitar w nim jednu z najrjeńšich serbskich baladow »Morwy doł«, kěrluš,
sonet, lyrisku prozu, zdźěla zamyslenosć, zdźěla šibałosć w basnjach.
Jurja Chěžkowe basnistwo, z kotrymž stwori sobu zakład moderneje serbskeje poezije, słuša do drohoćinkow serbskeje literatury.Jurij Chěžka bě tež redaktor a sobu najpilniši pisar rukopisneje Gmejnskeje heje, wuchadźaceje mjez 1937 a 1938 w Praskej Serbowce z rozprawami, powěsćemi a literarnymi twórbami.
Předležacy wuběr lyriki Jurja Kocha je
jeho zažnemu tworjenju wěnowany. Tute w 1960tych lětach nastate basnje
skića dohlad do tehdyšich socialnych, narodnych a mjezyčłowjeskich
problemow.
Za tutón zešiwk je dr. Gerald Stone, docent za slawistiku na Oxfordskej
uniwersiće, wuběrał a zestajał literarnje najrjeńše a najhódnotniše
hornjoserbske kěrluše ze štyrjoch lětstotkow.
Před štwórć lětstotkom je wušoł 2. nakład „Serbska poezija Kito
Lorenc“. Mjeztym je basnik stotki serbskich a němskich basnjow a spěwne
teksty napisał kaž tež basnje druhich do serbšćiny a němčiny přełožił.Nětko předleži we woblubowanym rjedźe Serbska poezija 3.
Před štwórć lětstotkom je wušoł 2. nakład
„Serbska poezija Kito Lorenc“. Mjeztym je basnik stotki serbskich a
němskich basnjow a spěwne teksty napisał kaž tež basnje druhich do
serbšćiny a němčiny přełožił.Nětko předleži we woblubowanym rjedźe
Serbska poezija 3., změnjeny a dopjelnjeny nakład, kiž da nazorny a
wokřewjacy dohlad do serbskeho basniskeho tworjenja Kita Lorenca.
»Myslowe kuzło, melancholiska jěrosć, šćipata ironija kaž tež rymowa a
rytmiska mnohobarbnosć so zhusća pola njeho do najzrališeho a
najskutkownišeho wuraza serbskeho `hic et nunc`.« (Christian Prunitsch)Čitanski wurězkKito LorencBrězowPozdźe hišće raz won: před korčmuměsto rozbuchny, ze swětłom hasnyhwězdy, změrom, daloko cuzychwójnow. Zaso nutř, hdyž radiohrać přesta, poslednje powěsće: žadynkaran hižo najebać rjane słowa.Stara Němčkowa, tsekajo-dzekajow horjanskej narěči, z kocorom pod pažuschody horje. Wjeska so čapny, wusnypodłu rěčki stulena k hrodźišću.Mjez pluskotom nad kamuškami, koruškamijenož chłódny dych pstruhowzespody mosćika. Dompuć přez rosojteniwy, po zamknjenych hłójčkachmlóčow. Z hajkow, w lisću młodych lětšepot sparny, hrono nócneho wětra
Franc Šěn je za rjad »Serbska poezija« zestajał wuběrk ze 60 najrjeńšimi basnjemi a přebasnjenjemi.
Wučer, basnik a hudźbnik Korla Awgust Fiedler je na połtysaca basnjow a kěrlušow spisał a teksty we wjazanej rěči klasikarjow němskeje literatury do serbšćiny přenjesł. Franc Šěn je za rjad »Serbska poezija« zestajał wuběrk ze 60 najrjeńšimi basnjemi a přebasnjenjemi.
